حِجر اسماعيل
در فاصله ميان ركن عراقى (شمالي) و شامى (غربي)، ديوارى است با ارتفاع 30/1 متر كه قوسى شكل بوده و حجر اسماعيل ناميده می شود. «حِجْر» به معناى پناه و دامن است و از اين رو به حضرت اسماعيل (ع) منسوب كرده اند كه وقتى ديوارهاى كعبه برافراشته شد،
اين مكان با راهنمايى جبرئيل امين، محل نزول ابراهيم خليل (ع) و همسرش هاجر و كودك شيرخواره اش اسماعيل (ع) شد و به امر الهى، خانه و مأواى اسماعيل و مادرش گشت. بر طبق نقلى كه شيخ كلينى از امام صادق (ع) آورده است، هنگامى كه اسماعيل ولادت يافت، ابراهيم (ع) او و مادرش را بر الاغى سوار كرد و با راهنمايى جبرئيل حركت كردند تا به جايگاه حجر رسيدند. آنان مقدارى غذا و آب به همراه خود داشتند. محل كعبه به صورت تپه اى كوچك و تلى از خاك سرخ، مملو از كلوخ بود، ابراهيم روى به جانب جبرئيل كرد و پرسيد: آيا بدين جا ماموريت يافته اى؟ در پاسخ شنيد: آرى!
ابراهيم (ع) با راهنمايى جبرئيل (ع)، آن دو را در كنار حِجر اسماعيل كنونى جاى داد و سايبانى براى آنان فراهم كرد و گفت: «رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ؛ خدايا! من ذُرّيّه خود را در اين سرزمينِ بی كشت و زرع، در كنار خانه ات جاى دادم».
و بدين سان اينجا خانه اسماعيل شد بيش از آنكه نام حجر اسماعيل به خود گيرد. از همين روست كه می بينيم گاهى در روايات از آن تعبير به منزل و بيت اسماعيل می شود؛ مثل روايتى كه مفضل بن عمر از امام صادق (ع) نقل كرده است كه: حجر خانه اسماعيل است. اسماعيل در اين خانه پرورش يافت و رشد كرد و منشأ آثارى جاويدان شد.
اسماعیل براى پناه بردن از گرماى خورشيد، در سايه و كنار اين ديوار می نشست و يا اينكه سايبانى كنار آن براى خود می ساخت و در آن پناه می گرفت. حجر اسماعيل يادگار زمان ابراهيم و اسماعيل (ع) است. بنابراين، قدمت و پيشينه آن به زمان بناى كعبه به دست حضرت ابراهيم (ع) می رسد.
نقل هاى تاريخى حكايت از آن دارد كه اسماعيل (ع) در همين قسمت زندگى می كرد و خيمه گاه او در اين سوى بوده است. مادرش هاجر نيز با وى در همين جا می زيست و پس از رحلت، در حجر دفن شد. از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: «الحِجْرُ بَيْتُ إسماعيل، وَ فِيهِ قَبْرُ هاجَر و قَبْرُ إسْماعِيل؛ حجر، خانه اسماعيل و محل دفن هاجر و اسماعيل است».
حجر قسمتي از كعبه
حجر در بناى معروف به بناى ابراهيم، داخل كعبه بود، قريش در بازسازى كعبه، حجر را به خاطر عدم توانايى مالى در بازسازى كامل، از كعبه بيرون گذاشتند؛ يعنى حدود سه متر. بنابراين، از ديوار كعبه تا 3 متر در طول، جزو كعبه است. طول حِجر80/6 متر است. ياقوت حموى انتخاب نام حِجر را هم براى آن از همين روى می داند كه در بناى قريش آن را بيرون گذاشته اما حدود آن را مشخص كردند. به همين دليل است كه حجر می بايد در داخل محدوده طواف باشد و نمی بايست كسى آن را از طواف خارج كند.
پيامبر (ص) به عايشه فرمودند: هرگاه خواستى دركعبه نماز بگزارى، درحجر نمازگزار كه بخشى از كعبه است، ليكن قوم تو آنگاه كه كعبه را می ساختند، از طول آن كاستند و آن را بيرون كعبه قرار دادند. اين گفته پيامبر (ص) نيز سندى است براى اين كه طواف در داخل حجر جايز نيست.
حِجر در گذر زمان
تا پيش از دوره منصور ديوار حجر، با سنگ هاى معمولىِ روى هم چيده شده بنا شده بود، اما نخستين بار منصور عباسى، حجر اسماعيل را با سنگ هاى سفيد پوشانيد. پس از آن در دوره مهدى و نيز هارون عباسى اين سنگ ها تعويض و نو شدند و اين كار در دوره هاى مختلف ادامه يافت.
چَراكسه (یکی از سلسلههای حکام مصر) حِجْر اسماعيل را هم با سنگ مرمر تعمير كردند و براى آن پرده اى از حرير مشكى كه آن را از داخل و خارج بپوشاند، فرستادند. اين نخستين پرده در نوع خود براى حجراسماعيل و آخرين آن بود.
در دوره منصور عباسى، زمين آن با سنگ مرمر پوشيده شد و در سال هاى 161ق. و 283ق. و سال هاى بعد نيز همواره سنگ هاى حِجْر را تعويض و ترميم می كردهاند و اكنون نيز با سنگ مرمر مفروش است.
آخرين بار در سال 1417ق در جريان بازسازى اساسى كعبه، سنگ هاى آن و نيز فانوس هايى كه روى آن قرار دارد تعويض شدند.
حِجر كه اكنون با نيم دايره اى كوتاه محصور شده، داراى ديوارى به ارتفاع 32/ 1 متر و پهناى 5/1 با دو ورودي شرقى و غربى است. طول آن از ديوار كعبه (زير ناودان طلا) تا ديوار حِجر، حدود 80/6 متر و عرض آن ميان دو در شرقى و غربى 77/ 8 متر است. از اين مقدار سه متر آن، كه از ديوار كعبه آغاز می شود، در طول، جزو كعبه و بناى اصلى است.