چاه زمزم
چاه زمزم، از ديگر اماكن مسجدالحرام است كه با نام هاى چاه اسماعيل، حَفيرة عبد المطّلب، شَفاء سُقْم، عافيه، مَيْمونه، طُعْم، بَركة، بَرّة و ... شناخته می شود. اين چاه در قسمت شرقى مسجدالحرام است و همانند ديگر مشاهد حج، از آثار ابراهيم، اسماعيل و هاجر است.
منشا پيدايش زمزم
هنگامى كه ابراهيم (ع)، هاجر و تنها فرزند او اسماعيل را به وادى خشك و سوزان مكه آورد، همراه هاجر، مشك آبى بود و هيچگونه زاد و توشه اى غير از آن نداشت. حضرت ابراهيم آن دو را كنار درختچه اى در نزديكى جاى كعبه نشاند و سپس از مكه خارج شد و آنان را به خدا سپرد. پس از اندك زمانى آبِ همراه هاجر تمام و شيرش نيز خشك شد.
هاجر در پى آب، فاصله ميان كوه صفا و مروه را دوان دوان، هفت بار پيمود. هنگامى كه نزد كودكش بازگشت، جبرئيل (ع) بر او ظاهر شد و بر زمين كوبيد كه به قدرت الهى آب از همانجا به روى زمين فوران زد. مادر اسماعيل (ع) به آب، كه جارى بود، گفت: «زَمْ زَمْ»؛ يعنى بايست. خود نيز مقدارى خاك و شن اطراف آن ريخت تا مبادا پيش از آن كه آب را در مشك بريزد، به زمين فرو رود! هاجر مشك را پر كرد و به فرزندش نوشانيد.
البته در اينكه پيدايش زمزم با چه شيوه و چه عاملى بوده، اختلاف است. برخى آن را به شهپر جبرئيل نسبت داده اند كه به صورت انسانى در آمد و چنين مأموريتى را انجام داد و آب زمزم را جارى ساخت.
برخى ديگر آن را با اثر پاى اسماعيل به عنوان يك اعجاز مرتبط دانسته و گفته اند: اين هنگامى بود كه كودك از تشنگى و بی قرارى پاشنه پاهايش را بر زمين می ساييد كه ناگاه آب از زمين جوشيد.
گروه سوّمى از مورّخان نيز به شيوه احتياط آميز از جوشش آب و پيدايش زمزم به اراده خداوند سخن گفته اند و متعرض چگونگى آن نشده اند.
تاریخچه این چاه
اين چاه در آغاز، منبع تأمين آب مكه بود و پس از آن چاه هاى ديگرى در مكه و اطراف آن ايجاد شد. عرب ها براى اين چاه، تقدّس بسيار قائل بودند و حتى می گويند كه ساسان بن بابكان (جدّ سلسله ساسانى) نيز از اين چاه آب نوشيده است! اين را نشان از آن دانسته اند كه ايرانيان هم براى زمزم حرمتى قائل بوده اند.
اين آب همواره نزد مردم مكه قِداسَت و اهميت فراوانى داشته است. آنان مردگان خود را با آب زمزم غسل می دادند و خود مقيد به استفاده و نوشيدن از آن بودند.
پيامبر (ص) بيشتر از آب زمزم می نوشيدند و در هر جا كه بودند، از اصحاب می خواستند آن را براى آشاميدن و وضو ساختن ايشان فراهم آورند. آن حضرت زمزم را از چشمه هاى بهشت و از آيات خداوندى در حرم اللَّه و بهترين آب روى زمين دانسته اند.
اسامي زمزم
زمزم نامهاى مختلفى دارد نظير: «ركضة جبرئيل» به معناى قدمگاه جبرئيل، «حفيره اسماعيل»، به معناى چاه اسماعيل، «حفيره عبدالمطلب» به معناى چاه عبدالمطلب، «برّه» به معناى پرخير، «مضنونه» به معناى نفيس، «رواء» به معناى آبرو، «شبعه» به معناى سير كننده، «شفاء سقم» به معناى شفاى بيمارى و «زمزم» زیرا هاجر بعد از آنكه آب زير پاى اسماعيل جاری و آشكار شد، با ريگ های بیابان دور آن را گرفت تا آب در آنجا جمع شود (زمّ يعنى جلو چيزى را گرفتن يا جمع كردن).
براى زمزم اسامى ديگري نيز گفته اند؛ از جمله: بركة، سَيّده، نافِعَه، عَونَه، بُشْرى، صافيه، عَصِمَه، سالِمَه، مِيْمُونه، مُباركه، كافيه، عافيه، طاهِره، طَعامٍ طُعْم، شَفاءٍ سُقم و ... که نشان از عظمت و قداست این چاه دارد.
مشخصات کنونی چاه زمزم
اكنون دهانه آن 5/1 متر، عمق آن سى متر و فاصله اش تا كعبه 21 متر است. اين چاه تا حدود 13 متري سنگ چين است و چشمه هاي جوشش زمزم در اين عمق واقع شده اند. نكته قابل توجه اين كه چشمه اصلي زمزم در جهت حجرالاسود قرار دارد.
متوسط مصرف آب زمزم به وسيله زائران بيت اللَّه، حدود ده هزار متر مكعب در روز و 765 متر مكعب در ساعت؛ يعنى 29600 ليتر است.