تاریخچه صفا و مروه (مَسْعى) و حوادث تاريخى آن
هنگامى كه حضرت آدم صفی الله (ع) از بهشت رانده شد، نخست بر كوهى كنار بيت الله الحرام فرود آمد، لذا به خاطر اسم حضرت آدم (ع) که صفی الله بود، آن كوه را «صفا» ناميدند. حوّا (س) نيز بر كوهى كنار صفا فرود آمد و لذا آن را «مروه»؛ (زن) ناميدند. جبرئيل (ع) بر آنان نازل شد و اعمال حج را آموخت و آن دو به طواف بيت الله پرداختند.
در تاریخ این دو کوه داستان سعی جناب هاجر در فاصله ميان دو كوه صفا و مروه نیز نقل شده است كه حدود ۵/۳۷۷ متر بود و آن بانو با لبان تشنه به قصد پیدا کردن جرعه آبی برای فرزندش حضرت اسماعیل، این فاصله را هفت بار طى كرد.
قسمتى از اين مسير را كه امروزه با چراغ سبز روشن است، با اضطراب شديدى، كه ناشى از نگرانى نسبت به وضع فرزند خود بود، سريع تر پيمود و در اصطلاح «هَرْوَله» كرد.
در علت نامگذارى هروله، سخنان ديگرى نيز هست؛ از جمله اينكه شيطان در اين مكان بر حضرت ابراهيم (ع) ظاهر شد و ايشان اين قسمت را تندتر پيمود. در هر حال حاجيان به ياد شدايد و سختی هاى جناب هاجر (س)، آن بانوى فداكار، در اين مكان هروله می كنند؛ يعنى به گونه اى گام بر می دارند كه شانه ها و تمامى بدن به حركت درآيد. گفتنى است هروله براى زنان لازم نيست.
صفا و مروه
كوه صفا در قسمت جنوب شرقى مسجدالحرام و كوه مروه در ناحيه شمال شرقى آن است. صفا و مروه دو كوه كوچكى بوده است كه اولى در دامن كوه ابوقُبَيس و دومى در دامن كوه قُعَيْ قعان قرار داشته است. اين نقطه پايين وادى بوده و چنان معلوم می شد كه شخص در طى مسير ميان صفا و مروه، از بالاى مروه به پايين رفته و دوباره در طرف مروه بالا می آمده است. اين فاصله به مرور ايام به احتمال، در جريان توسعه در زمان مهدى عباسى، هموار شده و آثار وادى از بين رفته، و به مرور زمان به وضعيت جديد، تغيير منظر داده است.
بخشى از كوه صفا همچنان باقى مانده است. تا سال ۱۳۷۴ شمسى (۱۴۱۶ هـ . ق) بخشى از كوه مروه نیز برجاى مانده بود؛ اما در اين سال، به هدف گسترش محدوده دور زدن سعى كنندگان و براى راحتى آنان، قسمت باقى مانده را برداشتند و در انتهاى آن، درى به بيرون گشودند. اما بخش عمده اى از كوه صفا همچنان برقرار مانده و زائران در سال های پیش براى قرائت قرآن بر آن می نشستند؛ لکن در حال حاضر اين قسمت نيز مسدود شده و امكان رفتن روى بخش باقى مانده صفا هم نيست. طبعاً بخشى از آن هم سنگ فرش شده و براى سعى، نياز به بالا رفتن بر بخشى از كوه كه آشكار است، نيست.
كوه صفا
• كوه صفا، مكانى است كه پيامبر (ص) نخستين بار، رسالت الهى خود را از فراز آن، با اين عبارت اعلان كرد: «قُولُوا لا إلهَ إِلّا اللهُ تُفْلِحُوا».
• در روز فتح مكّه نيز پيامبر بر فراز كوه صفا رفتند و پايان كار مشركان را اعلام كرده و مهاجران و انصار را به اتحاد و يكپارچگى و صفا و صميميت در سايه توحيد فراخواند.
• كنار كوه صفا، خانه «ارقم بن ابى ارقم» قرار داشت. اسلام در آغاز دعوت، در آنجا پا گرفت و در آن ايام که دعوت پیامبر سرّى بود، این منزل، نخستين پايگاه مخفى توحيدى بود كه در توسعه مَسْعى خراب شده است.
• در نزديكى صفا، سراى سائب بن ابى السّائب عائذى جاى دارد. در اين خانه، اتاقى است كه بمنزله تجارت خانه پيامبر (ص) بود. بعضى از سراى سائب جزء وادى شد و قسمتى از آن باقى ماند كه آن را دارسقيفه می خواندند. بزّازان و صرّافان در آنجا بودند.
كوه مروه
• كوه مروه، نيز همانند كوه صفا نكته هايى دارد؛ بر فراز همين كوه بود كه خداوند به حضرت ابراهيم (ع) فرمان داد تا بهترين ثمره جانش؛ يعنى اسماعيل را در راه او قربانى كند.
• همچنين گويند هنگام فتح مكّه، ۳۶ بت بر روى اين دو كوه قرار داشت و بت هاى زيادى نيز در ميان آنها بود كه همه به وسيله پيامبر (ص) شكسته شدند. پيامبر خدا (ص) هنگام سعى، ابتدا مقدارى از كوه صفا بالا می رفت و سپس به حركتش ادامه می داد و در پايين درّه، كه محل آغاز هروله بود، راه را مقدارى سريع تر می پيمود.
• خانه عباس بن عبدالمطلب عموى گرامى پيامبرخدا (ص) در مسعى (بين صفا و مروه) بين باب على و باب النبى قرار داشت كه در قرن دهم هجرى به نواخانه اى تغيير يافت. یعنی از آن پس، فقرا و بینوايان در آنجا سكونت می كردند. اين خانه در سال ۱۳۶۷ قمري جهت توسعه مسعي تخريب شد.