بر اساس آیه شریفه «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَ هُدىً لِلْعالَمِينَ؛ همانا نخستين خانه اى كه براى مردم قرار داده شد، خانه اى در بكّه است كه مبارك گردانيده شد و آن هدايتى براى جهانيان است»؛ (آل عمران/96)؛ اولین خانه ای که برای همه انسان ها ساخته شد خانه خداوند متعال یا کعبه معظمه است اما بر اساس متون تاریخی، تاريخ بناى كعبه به درستى روشن نيست؛ اما بر اساس یک تقسیم بندی، احاديث و اقوال مورّخان در اين باره، به دو دسته كلى تقسيم می شود:
دسته نخست می گويند: حضرت ابراهيم (ع) كعبه را ساخته و پيش از ايشان، چنين بنايى وجود نداشته و خانه اى نيز با نام «كعبه» نداشته ايم.
اما دسته ديگر معتقدند: كعبه، پيش از حضرت ابراهيم (ع) ساخته شده و ايشان، آن را تجديد بنا كرده است. بسيارى از معتقدان به اين ديدگاه، بنيان گذار كعبه را حضرت آدم (ع) می دانند که به دستور پروردگار چنین امر مهمی را انجام داد.
اما قبل از قضاوت نسبت به این دو قول، لازم است به نکته ای تاریخی اشاره شود؛
هنگام طوفان نوح (ع) كعبه از ديده ها پنهان شد و از آن دوران تا زمان حضرت ابراهيم (ع) پنهان بود و تنها برخى جايگاه آن را می دانستند تا آنكه خداوند بر اساس آیه مبارکه «وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ…» (الحج/26) مكان آن را به ابراهيم (ع) نشان داد.
ايشان از شام به مكّه حركت كرد و پسرش، اسماعيل (ع) و همسرش، هاجر (س) را نيز همراه خود برد. اسماعيل (ع) در آن دوران، كودكى شيرخوار بود. ابراهيم (ع) با راهنمايى جبرئيل (ع)، آن دو را در كنار حِجر اسماعيل كنونى جاى داد و سايبانى براى آنان فراهم كرد و گفت: «رَبَّنا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ؛ خدايا! من ذُرّيّه خود را در اين سرزمينِ بی كشت و زرع، در كنار خانه ات جاى دادم». آنگاه خود به سوى شام برگشت.
چون آب زمزم فوران كرد، قبايلى از جُرهميان، با ديدن پرندگان، به آن سو شتافتند. آنان كنار هاجر و اسماعيل (ع) ساكن شدند و اين نقطه بی آب و سوزان، آبادانى يافت. پس از چندى ابراهيم (ع) نزد فرزند خود بازگشت و همراه او، پايه هاى كعبه را در همان جاى اصلىِ آن، برافراشتند. حجرالأسود از كوه «ابوقُبيس» و از بهشت فرود آمد. ابراهيم (ع) در كنار كعبه براى اسماعيل سايبانى از چوب هاى درخت فراهم كرد كه خوابگاه گوسفندان او گرديد و نيز كنار كعبه كه به صورت مكعّب ساخته شده بود، گودالى حفر كرد و آن را خزانه و محلّ نگهدارى هداياى كعبه قرار داد. چون ديوارها بالا آمد، اسماعيل (ع) از كوه ابوقبيس سنگى را كه اكنون مقام ابراهيم (ع) شناخته می شود، براى پدر آورد و ابراهيم (ع) روى آن ايستاد و كعبه را ساخت.
براى جمع ميان دو دسته ای که در ابتدا اشاره شد، می توان گفت كه كعبه توسط حضرت آدم (ع) و در محلّ تعيين شده از جانب خداوند، ساخته شد؛ ولى با توفانی که در زمان حضرت نوح (ع) آمد، از ميان رفت. سپس با راهنمايى خداوند و به دست حضرت ابراهيم (ع) تجديد بنا گرديد و مراسم شكوهمند و مناسك عبادى حج نيز به وى تعليم شد. لذا حضرت ابراهيم (ع)، نقشى همپايه حضرت آدم (ع) در تاريخ كعبه داشته است.