سير بنا و بازسازى كعبه
كعبه در طول تاريخ پس از بناى اوليه به دست آدم (ع) ده مرتبه بازسازى شده كه عبارتند از:
۱. شيث بن آدم ۲. ابراهيم و اسماعيل (ع) ۳. عمالقه ۴. جُرهم ۵. قُصىّ بن كلاب ۶. قريش ۷. عبدالله بن زبير ۸. حجاج بن يوسف ۹. سلطان مراد عثمانى ۱۰. دوران معاصر
تخريب كعبه به دست یزید بن معاویه
• اولین حمله و جسارت به بنای مقدس کعبه در طول تاریخ اسلام، متعلق به سپاه یزید بن معاویه در سال 64 هجری قمری است. وی به قصد شکست ابن زبیر که به کعبه معظمه پناهنده شده بود، سپاهی به مکه گسیل داشت و آنها قبل از ورود به مکه مکرمه، بر فراز كوه هاى اطراف رفتند و شهر مكه را در حصار خود گرفتند و با نصب منجنيق، با آتش و سنگ به شهر مکه و کعبه معظمه حمله كردند. در اين درگيری ها، پرده كعبه آتش گرفت و پس از آن بخش هایی از دیوارهای كعبه نيز ويران شد. در همين حال، خبر مرگ يزيد به سپاهيان شام رسيد و آنان بازگشتند.
عبدالله بن زبير، به رغم مخالفت برخى از اصحاب، باقى مانده ديوار كعبه را از پايه و اساس برداشت و بار ديگر آن را بنا كرد. وى در بناى جديد كوشيد تا تغييرى را كه قريش در ساختمان كعبه داده و مقدار شش ذرع و يك وجب از مساحت آن را در سمت حِجْر اسماعيل كاسته بودند، حدود سه متر داخل كعبه كرده و آن را به همان شكل قبل از بناى قريش در آورد. به علاوه، اِبن زبير به مانند آنچه پيش از بناى قريش بود دو در براى كعبه گذاشت كه هر دو در، روى زمين قرار داشت نه مانند وضع فعلى كه حدود ۲ متر بالاتر از زمين است.
يك درب براى ورود و درب ديگر براى خروج بود. اين درها، دقيقاً به جاى همان محلى بود كه درهاى پيشين قرار داشت. دربِ فعلى در سمت شرقى است و دربِ ديگر در برابر آن در سمت غربى بود. اِبن زبير قدرى نيز بر ارتفاع كعبه افزود و آن را تا بيست و هفت ذرع رسانيد. ديواره حجر اسماعيل را نيز مدور نكرده و ناودانى براى كعبه قرار داد تا آب باران داخل حجر بريزد.
از زمان اِبن زبير اين رسم باب شد كه به هنگام ترميم كعبه، يك ديوار چوبى بزرگ در اطراف آن نصب می كردند تا طواف گزاران، خارج از آن ديوار طواف كنند و ناظر تجديد بنا يا ترميم كعبه نباشند.
تجدید بنای کعبه به دست حجاج بن یوسف
در سال ۷۳ هـ .ق شهر مكه به دست حَجّاج بن يوسف ثقفى افتاد و عبدالله بن زبير به قتل رسيد. حَجّاج با نوشتن نامه اى به عبدالملك مروان، خليفه وقت، از وى خواست تا اجازه دهد كعبه را به شكل قبلى خود در آورد و افزوده اِبن زبير را كم كند. عبدالملك اجازه داد تا كعبه به همان صورت گذشته، كه از پيش از بعثت ساخته شده بود، تنها داراى يك در باشد و آن مقدار از حجر اسماعيل كه داخل كعبه شده بود، دوباره بر حِجْر افزوده شود. نوشته اند كه بعدها عبدالملك از اين دستور خود پشيمان شد؛ چرا كه گفته می شد عبدالله بن زبير بر اساس روايتى از رسول خدا (ص) آن تغييرات را ايجاد كرده بود. در اين تغيير، تمامى آنچه را كه اِبن زبير عوض كرده بود، به حالت اوّل برگشت.
سال ها بعد، منصور عباسى در انديشه بازسازى آن بر اساس بناى ابن زبير بود كه مالك ابن انس او را از آن نهى كرد و گفت: نبايد او با اين اقدام خود كارى كند كه كعبه بازيچه دست ملوك و اميران بعدى قرار گيرد؛ به طورى كه هر روز كسى از آن كم كند و يا بر آن بيفزايد و هيبت آن را از بين ببرد. مصالح مورد استفاده در بناى كعبه، سنگ هاى سياهى است كه از كوههاى اطراف می آوردند. به همين دليل بناى آن بسيار مستحكم و استوار است. بعدها بازسازى كعبه در حدّ ترميم و تعمير ادامه يافت.
تعمیرات کعبه در قرون بعد
در سال ۸۰۴ هـ .ق سلطان قايتباى، داخل كعبه را تعمير كرده و اين مطلب را در كتيبه اى كه در حرم بوده، نوشته است. گاه به صورت مختصر ديواره ها و گاه سقف تعمير می گرديد. براى مثال در سال ۹۵۹ خللى در سقف كعبه پديد آمد كه تعمير گرديد. چنان كه در سال ۱۰۲۰ بخشى از ديواره هاى كعبه تعمير شد.
تنها در زمان سلطان مراد چهارم، كعبه دقيقاً مانند همانچه كه از زمان حجاج باقى مانده بود، بجز در قسمت حجرالأسود از اساس بازسازى گرديد. اين بازسازى نسبتاً كامل در سال ۱۰۴۰ هجرى صورت گرفت. دليل بازسازى پايه اى كعبه آن بود كه به سال ۱۰۳۹ سيل عظيمى در مكه آمد كه سبب خرابى بخش عمده ديواره هاى كعبه شد. شرح تفصيلى ماجراى بازسازى كعبه در اين سال كه پس از تقريباً هزار سال، اولين بازسازى از اساس بوده، در منابع تاريخى مكه نقل شده است.
همچنين گزارش اين سيل و همچنين گزارش تجديد بناى ديوارهاى افتاده كعبه را يكى از علماى برجسته شيعه با نام ملا زين العابدين كاشانى كه در مكه ساكن بوده و خود در اين بازسازى شركت كرده است، در رساله كوچكى به نام «مُفَرّحَة الأنام فى تأسيس بيت الله الحرام» نوشته است. او در آغاز رساله خود می نويسد: «روز چهارشنبه، نوزدهم شعبان ۱۰۳۹، سيل عظيمى داخل مسجد الحرام شد و آب به درون كعبه شريفه درآمد، به قدر قامت فقير و يك شبر و دو انگشت… و خرابى بسيار در مكه معظمه واقع شد وچهارصد و چهل و دو نفر در سيل هلاك شدند؛ از آن جمله معلمى با سى طفل در مسجدالحرام بوده و سيل از ابواب مسجد داخل مى شده، نتوانستند كه بيرون آيند و كسى نيز نتوانست به ايشان رسيد و آب از سر ايشان گذشت…». وى سپس شرحى مبسوط از چگونگى مسجد الحرام و تجديد بناى ديوار كعبه و نقش خود و شخصى به نام حسين ابرقویى در آن بيان كرده است.
در واقع، قرار گرفتن كعبه در امتداد وادى ابراهيم، سبب می شد تا سيل به آن آسيب رساند. در اصل، مسير سيل يا به عبارتى مسيل همان طريق (راه) مسجد الحرام است كه آب را به سمت حرم سوق می دهد. پيش از اين، از زمان صدر اسلام، در محل «مسجد الرايه» كه آن را «مسجد الردم الأعلى» می ناميدند، سيل بند ساخته می شد. اين سيل معمولاً از باب بنى شيبه وارد مسجد می شد و به همين دليل آن زمان به آن باب السيل هم گفته می شد. با اين حال، بيشتر اوقات سيل به سوى مسجد الحرام سرازير می گشت و آن را پر از آب می كرد. از قديم مردم مكه براى هر يك از اين سيل هاى هولناك نامى بر می گزيدند و شمار آنها را داشتند.
فهرست سيل هايى كه تا سال ۱۳۵۰ ق در مكه جارى شده و در كتاب هاى تاريخ ثبت گرديده، به هشتاد و پنج می رسد. بعد از آن در سال ۱۳۸۴ ق سيل مهمى در مكه جارى شد كه عكس هاى آن باقى و موجود است.
به هر روى، كعبه پس از بناى آن در سال ۱۰۴۰ تاكنون، تنها اصلاحات جزئى، بر رويش انجام گرفته و تعمير شده است. در كتيبه اى كه در حرم است، آمده كه سلطان محمد عثمانى در سال ۱۰۷۰ ق تمامى سقف و آنچه را كه داخل حرم بوده، تعمير كرده است. يكى از مهمترين اقدامات در اين ترميم ها، اقدامى است كه در سال ۱۳۷۷ ق براى اصلاح سقف كعبه صورت گرفت. در اين اقدام، سقف پيشين به طور كلى برداشته شد و پس از ترميم ديوارها، مجدداً سقف تازه اى زده شد. در ادامه همين تعميرات، داخل كعبه و ناودان و پلههاى داخل براى رسيدن به سقف و ستون هاى نگاهدارنده سقف نيز ترميم شد.