گورستان تاريخى مكه، به نام هاى مختلف؛ چون «ابوطالب»، «قريش»، «حَجون»، «بنى هاشم» و «جَنة المُعَلّى» يا «جنّة المَعْلاة» مشهور است.
اين قبرستان به دليل درآغوش گرفتن بسيارى از چهره هاى برجسته و ممتاز از اجداد و اصحاب رسول خدا (ص) و عالمان مسلمان، بسیار مشهور است و پس از قبرستان بقيع، قبرستانى مورد توجه و اعتناى مسلمانان بوده و از زيارتگاه هاى عمومى زائرانِ خانه خدا به شمار می آيد. شايد علّت آن كه اين قبرستان تاكنون باقى مانده، قداستى است كه مردم مكه براى قبور قديمى آن قائلند.
قبرستان حجون تا قبل از سلطه وهابی ها مورد توجه خاصّ مكّيان و زائران بيت الله الحرام بوده، و مردم براى زيارت قبور به آنجا می آمدند.
ازرقى نيز می نويسد: «پيامبر، پس از هجرت به مدينه، در سفر به مكه، به خانه هاى اهل مكه پاى نگذاشت و هرگاه طواف ايشان تمام می شد، به منطقه بالاى مكّه- در حجون- می رفت و در خيمه هايى كه براى آن حضرت برپا كرده بودند، اقامت داشت و از همان جا به مسجدالحرام می آمد و برمی گشت».
موقعيت
اين قبرستان در شمال شرقى مسجدالحرام و در دو راهى خيابان مسجدالحرام – الحَجُون، بر دامنه كوه حجون قرار دارد. گرداگرد اين قبرستان ديوارى كشيده اند كه تا دامنه كوه امتداد می يابد. قبرستان از دو ناحيه مجزا تشكيل شده است. قبور آبا و اجداد پيامبر (ص) و بنی هاشم در شمال قبرستان و در درّه و دامنه كوه واقع است. سمت جنوبى اين قبور به وسيله ديوار و نرده هاى آهنى از بقيه قبرستان جدا شده است. قبور اجداد پيامبر خدا (ص) تا قبل از حكومت آل سعود، همه داراى گنبد و بارگاه بوده كه سفرنامه نويسان و سيّاحان به آن اشاره كرده اند. قبرستان امروزه تا آن سوى شارع حجون نيز امتداد يافته است و اموات در آن دفن می شوند.
فضيلت
• از رسول خدا (ص) نقل شده است كه درباره اين مقبره فرمودند: «نِعْمَ الشّعب و نِعم المَقبرة؛ چه نيكو شعب و نيكو قبرستانى است.»
• از عبداللَّه بن مسعود نقل شده كه گفت: پيامبر (ص) زمانى وارد اين زمین شد كه قبرى از مسلمانان در آن نبود و در اينجا بود كه فرمود: از اين مكان از حرم خداوندى، هفتاد هزار نفر بدون حساب به بهشت می روند و هر يك هفتاد نفر را شفاعت می كنند. اين در حالى است كه صورت هاى آنان چه از اولين و چه از آخرين، همانند ماه شب بدر می درخشد. كسانى كه در مكه و حرم وفات يابند، روز قيامت ايمن بر انگيخته خواهند شد. عبدالله بن مسعود افزود: «همراه پيامبر (ص) به اين قبرستان آمديم. آن حضرت فرمودند: به زيارت قبور برويد و براى اموات خود استغفار كرده، نماز بخوانيد كه ديدار قبور، شما را به فكر مرگ خواهد انداخت».
• براى زيارت قبور اين قبرستان و هر يك از آبا و اجداد پيامبر (ص) دعاهاى خاصى ذكر شده است.
• ازرقي می گويد: هيچ درّه اى را در مكه نمی شناسيم كه كاملًا روبروى بخشى از كعبه باشد و در آن انحرافى نباشد، مگر همين دره اى كه گورستان است كه به طور مستقيم روياروى و برابر كعبه است.
• برخى از اهل سنّت زيارت اين قبرستان را بدان جهت كه تعدادى از صحابه و تابعين و بزرگان از علما و شايستگان را در خود جاى داده، مستحب دانسته اند.
برخی مدفونين در قبرستان ابوطالب
در اين قبرستان كه در جاهليت و اسلام، مردگان مكه، به ويژه مردگان از ساكنان وادى ابراهيم در آن دفن می شدند، شمارى از بزرگان مدفون هستند كه در ادامه به تعدادي از ايشان اشاره می كنيم
قُصَىّ بن كِلاب (جدّ اعلاى پيامبر خدا)
وى فرزند كلاب بن مُرَّه است. مادرش فاطمه دختر سعد بن سيل بود. قصىّ چهار پسر به نام هاى عبد مناف، عبد الدّار، عبدالعزّى و عبد قصىّ و دو دختر داشت كه همه در اين قبرستان مدفون اند. لقب او ابوالمغيره و مُجَمَّعْ بود.
قصىّ هنگام نوجوانى همراه حاجيان قُضاعه به مكه برگشت. در اين زمان، كليددارى كعبه با قبيله خزاعه بود كه پس از جرهميان بر مكه غالب بودند. قصى دست آنان را پس از جنگى، از اجازه حج كوتاه كرد و امور كعبه و مكه را در دست گرفت. وى نخستين كسى است كه قبيله قريش را از ميان طوايف پراكنده گرد آورد و آنان را به عزّت و سربلندى رسانيد و ضيافت حاجيان را واجب ساخت و مناصب كعبه را بنيان نهاد و آنان را ميان فرزندان خود تقسيم كرد. قصىّ نخستين كسى بود كه در اين قبرستان به خاك سپرده شد و پس از او، قبايل مردگان خود را كنار وى دفن كردند.
عبدمناف (جدّ اعلاى پيامبر خدا)
سميّه مادر عمّار اوّلين زن شهيده اسلام، نام وى سميّه دختر خباط است.
عبدالله فرزند ياسر و برادر عمّار.
حذامه بنت خويلد خواهر حضرت خديجه كبرى (س)
تعدادي از نوادگان امام حسن مجتبي (ع)
فرزندان امام حسن يا سادات حسني كه به ايشان شريف می گويند، قريب به هزار سال حكومت مكه را در اختيار داشتند. از اين رو تعدادي از ايشان نيز در اين قبرستان مدفونند.