كوه ابوقبيس
كوه ابوقبيس در شمال شرقي مسجدالحرام و مشرف بر آن است و شعب ابی طالب از آنجا آغاز می شود. این كوه، بسیار مقدس بوده و پيش و پس از اسلام، محترم شمرده می شده است. حضرت ابراهيم (ع) بر اين كوه می ايستاد و مردم را به انجام مناسك حج فرامی خواند.
ارتفاع آن را از سطح دريا 420 متر و از سطح دامنه 120 متر دانسته اند. به گفته ناصرخسرو، اين كوه گنبدي شكل بوده است؛ ولي امروزه آن را تراشيده اند. ابوقبيس را نخستين و برترين كوه زمين خوانده اند.
وجه تسميه
نام اين كوه برگرفته از اسم شخصي از قبيله مَذْحِج يا اِياد است كه براي نخستين بار بر دامنه آن خانه اي ساخت.
به گفته برخي چون ابوقبيس بن شالح از قبيله جُرهُم بر اثر اختلاف با خويشاوندان خود به اين كوه پناه برد و ديگر خبري از او باز نيامد، این كوه به آن نام شهره شد.
برخي نيز با توجه به مناسبت معنايي ابوقبيس با «قَبَس» (قطعه اي از آتش) گفته اند كه حضرت آدم (ع) از اين كوه آتش برگرفت. نام هاي ابوقابوس و شيخ الجبال نيز بر ابوقبيس اطلاق شده است.
فضيلت
در فضيلت اين كوه آورده اند كه چون حجرالاسود از بهشت فرود آمد، در اين كوه به وديعت گذاشته شد. سپس حضرت ابراهيم (ع) آن را در ساخت كعبه به كار برد. در طوفان حضرت نوح (ع) نيز حجرالاسود در اين كوه به امانت نهاده شد. در دوران جاهليت اين كوه را «امين» می خواندند. همچنین این کوه را محل استجابت دعا دانسته و گفته اند كه يكي از شش كوهي است كه سنگ هاي كعبه از آن فراهم شده است.
گفته اند كه قبر حضرت آدم، شيث فرزند حضرت آدم و حضرت حوا همسر حضرت آدم (ع)، در غاری که در دامنه این کوه است (غار كنز) واقع شده است.
اِشراف اين كوه بر مسجدالحرام نیز موجب می شد تا گاه براي آگاه كردن مكيان از فراز اين كوه به آنان خطاب كنند. از فرياد دادخواهي مردي زبيدي كه به حلف الفضول انجاميد و نيز دعوت عمومي پيامبر از قريش براي پذيرش اسلام، بر فراز همين كوه خبر داده اند.
مسجد بلال يا مسجد ابراهيم
در سده هاي نخستين اسلامي، بر فراز اين كوه، مسجد ابراهيم را ساختند كه بعدها به مسجد بلال شهرت يافت. اين مسجد يا منسوب به حضرت ابراهيم خليل بوده يا ابراهيم قبيسي يا تاجري هندي كه در سال 1275ق. آن را بنا نهاده است.
مسجد شق القمر
از ديگر بناهاي بر فراز اين كوه، می توان به مسجد شق القمر، كاروانسراي ملا محمد يزدي و مأذنه اي اشاره كرد كه به دست عبدالله بن مالك خزاعي در زمان هارون الرشيد عباسي ساخته شد. در سال هاي اخير، بخشي گسترده از روي كوه مسطح گشته و بر آن، كاخ و مهمانسراي حكومتي ساخته شده است.