مسجد خيف
از مساجد بزرگ و با اهميّت در منا، مسجد خیف است. کلمه خیف، به زمينى كه ميان دو كوه واقع شده و يا از زمين مرتفع باشد، گويند. به روايتى، هفتاد پيامبر، در آنجا مدفون هستند. پيامبر (ص) به هنگام حج در اين مسجد حضور می يافتند و نماز می گزاردند.
مسجد خيف در دامنه كوه صابح واقع شده، مقابل آن و در سمت چپش، جبل قابل است. قريش براى پيمان بستن بر ضد پيامبر (ص) در نزد آن گرد آمدند.
درباره فلسفه پيدايش آن مسجد، روايت جالب توجهى وجود دارد. در دعاى سمات نيز به اين مسجد اشاره شده است.
وجه تسميه
• خَيْف (به فتح خاء و سكون ياء): در لغت به معناى جاى فروتر از درشتى كوه و بلندتر از مسيل آب است. نام مسجد خيف در منا از همين معنا گرفته شده است. اقوال ديگرى نيز در اينباره گفته شده است. خَيف نامى است كه به جاهاى زيادى اضافه می شود و مشهورترين خيف ها يكى خَيْف منا است كه مسجد آن به نام مسجد خيف شهرت دارد. گفته اند: خيف منا، همان خيف بنی كنانه است. و ديگرى خيف نوح است كه در راه مدينه به بدر قرار دارد.
• خَيْف به محلى گويند كه از شدت كوهستانى بودن آن كاسته شده؛ اما هنوز به صورت دشت در نيامده است. چنين منطقه اى در دامنه كوه صفايح قرار گرفته و مسجد خَيف در همينجا ساخته شده است.
• همچنين خيف به زمينى گفته می شود كه اطرافش مَسيل و بلندتر از وادى باشد و در عين حال ميان دو كوه قرار گيرد.
مسجد خیف در حال حاضر
بازسازى اخير مسجد در سال ۱۳۹۲ قمرى با بنايى بزرگ و رواق هاى متعدد و مساحتى حدود ۲۳۶۶۰ متر مربع انجام گرفته است. طول اين مسجد ۱۸۲ و عرض آن ۱۳۰ متر است.
دربِ اين مسجد، تنها در ايام بيتوته در منا باز است و در طول سال تقريباً مسدود است. متأسفانه در آن ايام هم، محل استراحت افراد بى سرپناه بوده و هيچ جاى عبادت در آن نيست. تنها در وقت نماز امكان خواندن نماز در آن هست.
تا دوران عثمانى تنها نمازگاه پيامبر (ص) و برخى از ديوارهاى مسجد داراى سقف و شبستان بوده ولى در دوران اخير همه آن مسقف شد. در سال ۱۴۰۷ ق. طرح توسعه و تكميل مسجد آغاز و مساحت آن به حدود چهار برابر قبل؛ يعنى ۲۵ هزار متر مربع رسيد كه نزديك به ۳۰ هزار نمازگزار را در خود جاى می دهد. امروزه چهار مناره آن، كه بسيار از يكديگر فاصله دارند، در كنار كوه، در مسير جمرات سه گانه، جلوه زيبايى به مسجد بخشيده اند.
جايگاه نماز پيامبر در مسجد خيف
در دوران عثمانى، گنبدى بزرگ در محلّ نماز رسول الله (ص) قرار دادند و محرابى ساختند تا علامت خيمه و نمازگاه پيامبر (ص) باشد. در بازسازى و توسعه دوران سعودى، اين گنبد و محراب برداشته شد.