برخي وقايع تاريخي مهم در مسجد خيف
• می دانيم كه در سال پنجم هجرت، مشركان مكه به تحريك يهوديان، پيمان اتحادى را با برخى از قبايل عرب امضا كردند تا به مدينه حمله كنند و ريشه اسلام را از اساس بركنند. محلى كه آنان براى امضاى اين پيمان انتخاب كردند، جايى بود كه بعدها مسجد خيف در آنجا بنا گرديد. اين بدان معنى است كه در محل پيمان مشركان بر ضدّ اسلام، مسجدى بنا شد تا شكست اتحاد قريش با قبايل عرب را يادگار باشد.
• بر اساس برخى روايات، مسجد خَيف شاهد خطبه مهم رسول خدا (ص) در حَجّة الوداع بوده است كه متن آن خطبه در روايات نقل شده است.
پيامبر خدا (ص) خود درباره ابلاغ اين پيام در اين مرحله می فرمايد: «جبرئيل در مسجد خيف بر من نازل شد و امر كرد كه على را به ولايت بر مردم برگزينم، خداوند مرا به رسالتى برانگيخت و ترسيدم با ابلاغ اين مأموريت مرا تكذيب كنند، چون آنان هنوز به عهد جاهليت نزديکند. بنابراین چگونه به آنان خبر دهم كه پسر عمويم، ولىّ شماست؟ تا اينكه دستور الهى رسيد كه در اين مكان، حتماً بايد اين پيام را ابلاغ كنى و هشدار داد كه اگر ابلاغ نكنم مرا مجازات خواهد كرد و از بيم مردم مرا ضمانت كرد. و بر من وحى نمود كه يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ…
مسجد خیف در تاريخ
مسجد خيف از دير زمان بنا شده و از قرن سوّم، نخستين گزارش هاى تاريخى آن را، در دست داريم. مورّخان نوشته اند كه در سال ۲۴۰ قمرى سيل آن را تخريب كرد، سپس در جاى آن مسجدى بنا گرديد و سيل بندى ساخته شد تا حفاظ مسجد باشد. طول مسجد تا اين دوران۱۲۰ متر و عرض آن ۵۵ متر بود كه مجموع مساحت آن، بيش از ۶۳۸۰ متر مربع شد. اين مساحت، مسجد خيف را در زمره بزرگترين مساجد شبه جزيره قرار داد كه حتى از مسجدالحرام نيز در آن زمان بزرگتر بود.
در اطراف مسجد خيف، رواق هاى كوچكى نيز بوده است. اين مسجد در سال ۵۵۶ قمرى به دست جمال الدين اصفهانى وزير موصل و شام بازسازى شد. مسجد خيف در قرن نهم هجرى بناى باشكوهى داشته است.
مسجد خيف در سال ۸۷۴ قمری توسط سلطان قايتباى از سلاطين مملوكى مصر پس از آن كه خرابی هاى فراوانى بر آن وارد آمده بود، بازسازى شده، ديوارهاى آن از سنگ و گچ ساخته شد. همچنين روى محراب آن قبه بزرگ مرتفعى ساخته شد، چنانكه در ميانه مسجد نيز قبه اى بنا گردید.
بناى كهنه و عظيم مسجد تا عصر اخير بود، اما از رنگ و آب افتاده و تنها يك چهار ديوارى بود كه وسط آن بقعه اى بوده است كه مناره هم داشته و مشهور به مقام ابراهيم بوده است.